TÂM BIẾN

Ảnh tư liệu: Hai anh em

Tác phẩm này đươc xem như Phần tiếp của Truyện Bô đăng trên Substack.

I - MÀU TÍM VÀ ĐỊNH MỆNH

1 - Nông Giang – Dòng nước đổ và những bóng ma đài các

Nông Giang mùa này nước đổ về trắng xóa, tiếng sóng vỗ vào mạn thuyền nan nghe như tiếng thở dài của một người đàn bà đang độ xuân thì mà phải chịu cảnh chia lìa. Cái dòng sông ấy, nó không chảy theo lệ luật của địa lý, mà nó cuộn lên những thớ thịt của lịch sử, lôi tuột những phận người vào một cơn lốc xoáy của sự hư vô.

Mưa ở vùng tản cư Thanh Hóa không rơi thành hạt, nó bay lơ lửng như một thứ bụi nước xám xịt, kết lại thành một bức màn sương khói mờ ảo, che lấp đi những rặng tre già đang rũ rượi trong gió cuốn. Đứng bên bờ sông, ta bỗng thấy thời gian không còn là một đường thẳng tắp của những con số 1949 hay 2026, mà nó xoắn xuýt, hòa quyện vào nhau trong một trạng thái xuất thần vĩnh cửu.

Giữa cái nền cảnh miền miệt, mưa bay gió cuốn ấy, hình ảnh gia tộc Lê Đỗ của cụ Tham Kỳ và bà Đái Thị Ngọc Chất hiện lên như một đóa hoa phù dung đài các lạc lối giữa bãi sình lầy. Họ mang theo cái phong vị của những hiệu sách Paris rợp bóng cây, mang theo cả những buổi chiều trà ở Hà Nội tinh khôi vào tận cái hang cùng ngõ hẻm của vùng kháng chiến, nơi mà mùi bùn đất và mùi thuốc súng đang nồng nặc lấn át mọi hương hoa.

Chị Ninh, với vẻ đẹp của một “gương mặt đẹp” — Beauvisage — đi lại giữa những lán bóng cây mà như đang dạo bước trên một sàn diễn của định mệnh, nơi mỗi bước chân đều là một sự khẳng định vị thế giữa một thời đại đang muốn san phẳng mọi đẳng cấp. Chị là một hư từ “nhé”, một chữ “thưa” nhẹ nhõm đến đau lòng, một cái nốt nhạc thanh thoát bị đặt nhầm vào một bản giao hưởng của bạo lực và bụi bặm.

Nông Giang ngày ấy đã chứng kiến cái chết của chị không phải như một sự kiện chiến sự, mà như một sự “sai sót” tàn nhẫn của lịch sử. Chị ngã xuống, mái tóc dài tan ra trong dòng nước đỏ ngầu phù sa, mang theo cả cái cốt cách tinh ròng của một lớp trí thức cũ. Đến tận bây giờ, khi ta đứng ở một không gian khác, thời gian khác, dường như cái vọng âm của chị vẫn còn lẩn quất trong tiếng mưa bay, nhắc nhở ta, trong những cuộc rùng mình thay tên đổi họ của trời đất, những gì thuần khiết nhất thường là những thứ bị cuốn trôi đi đầu tiên, không một tiếng vang, chỉ còn lại sự im lặng có trọng lượng của dòng sông đỏ.

2 - Nguyễn Hữu Loan – Gã “Creole” thồ chữ qua truông dài

Nếu Nông Giang là nơi dòng nước cuốn trôi đi cái đẹp, thì Nga Sơn lại là vùng đất đá xám xịt, khô khốc, nơi Nguyễn Hữu Loan đã chọn để đóng đinh cuộc đời mình vào một bản án của lòng kiêu hãnh và sự cô độc. Ông Loan không phải là một anh vệ quốc quân theo lối thường tình; ông mang trong mình cái căn tính “Creole” của một kẻ lai tạp đầy trớ trêu, một sự hỗn canh của tri thức phương Tây đài các và cái chất phác, cuồng nộ của đất nghèo miền Trung. Ông đi giữa những truông dài nắng gắt đến nung chảy cả những ý niệm mơ hồ, chân bám bùn mà đầu chạm vào những tầng mây của triết học, học cách đi dây giữa các hệ tư tưởng như một nghệ sĩ xiếc thượng thặng giữa một đêm trăng lạnh.

Những buổi chiều dạy chữ cho anh em nhà chị Ninh tại biệt thự kiêu sang nhà Lê Đỗ ở thanh, vùng đất của lịch sử từ Hồ Quý Ly đến Lê Lợi, ông Loan không chỉ truyền thụ bảng chữ cái; ông đang thực hiện một nghi lễ tẩy trần tâm trí, một thứ đạo thiêng liêng mà người học phải gột rửa mọi bụi bặm mới hòng chạm tới.

Trong cái buồng học nhỏ với chiếc bàn gỗ cũ kỹ, nơi bảng đen đã mòn vẹt vì nét phấn, ông dạy họ, ngoài Toán và Pháp ngữ, tiếng Việt không phải là công cụ để hiểu nhau, mà là một thứ linh hồn để xác định mình đang đứng ở đâu khi đối diện với cái vô cùng của vũ trụ. Ông cầm viên phấn trắng như người thợ kim hoàn chọn viên đá quý, tỉ mẩn gọt giũa từng chữ “nhé”, từng hư từ “nhỉ”, vì ông hiểu rằng trong cái thứ tiếng Việt đa đoan này, điều không được nói ra mới là điều trọng yếu nhất.

Bài thơ “Màu tím hoa sim” ra đời không phải từ một ngòi bút, mà từ một cơn lên đồng của nỗi đau và sự hoài niệm, khi linh hồn của kẻ vong bản đã trót say mê cái huyền diệu của những trạng thái xuất thần. Nó là tiếng nấc cụt ngủn của một kẻ đã bị lịch sử tước đoạt mất quyền được lên tiếng, một sự tổng kết cay nghiệt cho một đời người phù du mải miết đi tìm một chỗ đứng giữa những dòng chảy ngôn ngữ không bao giờ giao thoa.

Nguyễn Hữu Loan trở thành người thồ đá ở Nga Sơn, gánh trên vai cả cái di sản của những hư từ và cái linh hồn Việt đang rách mướp vì những cuộc đi dây ngôn ngữ, để lại cho hậu thế một màu tím – không phải màu tím của hoa cỏ, mà là màu tím của một vết sẹo lồi trong tâm thức dân tộc.

3 - Kháng Chiến và Trí Thức – Vũ điệu bên lề vực thẳm

Cuộc kháng chiến lúc bấy giờ như một cơn bão lớn cuốn phăng mọi ranh giới cũ kỹ, buộc những kẻ sĩ vốn quen với mùi sách thơm và những giảng đường đại học phải đối diện với thực tại trần trụi của chiến hào. Giữa cái khí thế hừng hực của cách mạng cộng đồng, nơi mỗi cá nhân chỉ được coi là một viên gạch trong bức tường thành vĩ đại, thì bản ngã thi sĩ lại là một thực thể cô độc đến tội nghiệp.

Đó là một cuộc đấu tranh nội tâm đầy kịch tính, một trạng thái Múa võ sân hoang giữa một bên là tiếng gọi của đại cuộc và một bên là cái tôi cá nhân đang bị bóp nghẹt.

Những trí thức như Nguyễn Hữu Loan, mang trong mình cái gen “Creole” của tư tưởng, luôn thấy mình như kẻ ở trọ trong chính thời đại mình đang phụng sự. Họ dùng thứ tiếng Việt đài các, thứ ngôn ngữ của lòng người mà cô Thường Nga từng truyền dạy, để viết lên những khẩu hiệu cách mạng, nhưng ẩn sâu trong đó vẫn là cái art của một kẻ tôn thờ sự toàn mỹ.

Họ học cách “đi dây” giữa lòng trung thành và sự tự do, giữa cái “ta” chung quyết liệt và cái “tôi” u sầu. Trong những đêm thức trắng bên ánh đèn dầu lạc hiu hắt, họ nhận ra rằng ở đâu mà ngôn ngữ bị đóng khung, ở đó con người chỉ còn là một sai số trong một phương trình đã có sẵn đáp số. Cái bản ngã thi sĩ ấy, dù có cố gắng ẩn mình dưới lớp áo kaki bạc màu, vẫn không sao giấu nổi cái vẻ “đẹp” kệch cỡm của một Beauvisage giữa vùng chiến khu bụi bặm.

4 - Huyền Thoại Màu Tím – Lời kinh cầu qua những kẽ răng

Tại sao bài thơ Màu tím hoa sim lại có sức sống bất diệt, vượt lên trên mọi rào cản chính trị và những lệnh cấm đoán nghiệt ngã của thời gian? Câu trả lời không nằm ở những vần điệu, mà nằm ở cái trạng thái xuất thần vĩnh cửu của một linh hồn đang ở tận cùng nỗi đau. Đó không phải là một bài thơ, đó là một tiếng nấc cá nhân được thốt ra giữa một thời đại không cho phép người ta được khóc cho riêng mình. Nguyễn Hữu Loan đã dùng một hư từ, một nhịp ngắt, một sự im lặng có trọng lượng để lật ngược cả một tình thế lịch sử.

Bài thơ đã trở thành lời kinh cầu cho cả một thế hệ bởi nó chạm vào cái phần “hư từ” trong tâm hồn mỗi người Việt – cái phần linh hồn không thể bị định chế hóa bởi bất kỳ hệ tư tưởng nào. Khi người ta đọc Màu tím hoa sim, người ta không thấy một điệp viên hay một phóng viên, người ta thấy một con người đang rúng động trước cái chết của cái đẹp, trước sự tan biến của một Beauvisage giữa dòng nước Nông Giang.

Tiếng nấc của ông Loan đã vượt qua những rặng tre, mượn gió để nói lên cái sự thực, trong những cuộc chuyển mình vĩ đại, những nỗi đau cá nhân mới là thứ chân thực nhất, là nốt trầm không thể thiếu trong bản giao hưởng của dân tộc. Bài thơ ấy chính là một cuộc thâm nhập vào tương lai, một di sản của những hư từ mà bộ máy nhà nước dù có tinh vi đến đâu cũng không thể tịch thu hay tiêu hủy, vì nó đã tan biến vào hơi thở, vào những cơn mê và vào cả cái màu tím u uất của một vết sẹo lồi trong tâm thức mỗi chúng ta.

(Còn tiếp)